Świrski Mikołaj h. Szaława (po 1600 – 1676), biskup sufragan chełmski.
Był synem Piotra (zm. przed 1611), rotmistrza i oboźnego kor., oraz Jadwigi z Rożyńskich (zm. po 1619), córki Kiryka (zob.) i siostry Romana (zob.) Rożyńskich, wdowy (od r. 1600) po kniaziu Iwanie (Janie) Żyżemskim. Miał brata Cyryla i siostrę Izabelę, w zakonie zapewne Kunegundę (zm. 8 I 1655), klaryskę w Chęcinach. Po śmierci ojca Ś-ego matka poślubiła Adama Tyrawskiego, a następnie ok. r. 1613 Jana Odrzywolskiego.
W r. 1623 wstąpił Ś. do jezuitów w Krakowie. Po ukończeniu kursu logiki w Kaliszu uczył w klasach syntaksy w kolegiach w Lublinie i Lwowie. Zwolniony z zakonu we Lwowie w r. 1629, dostał 18 VII 1630 prezentę na kanonię w kapit. chełmskiej (instytucja kanoniczna 12 VIII t.r.). W r. 1634 został po raz pierwszy obrany deputatem kapituły do Tryb. Kor.; sam wspominał o jedenastokrotnym pełnieniu tej funkcji, jego wybór na deputata poświadczony jest w l. 1640, 1655, 1656, 1657, 1664, 1668 i 1669. Na synodzie diec. chełmskiej w kwietniu 1644 w Krasnymstawie został sędzią synodalnym, egzaminatorem do święceń i konserwatorem zakonów. T.r. zadeklarował utworzenie funduszu na stałe utrzymanie biskupa sufragana chełmskiego, toteż kapituła rekomendowała go bp. chełmskiemu Pawłowi Piaseckiemu; 25 VI t.r. biskup skierował do Stolicy Apostolskiej suplikę w sprawie mianowania Ś-ego sufraganem. Mianowany 12 XII 1644 bp. tytularnym Citrus (Kitros, obecnie Pydna w Grecji) i sufraganem w Chełmie, Ś. przyjął 4 VI r.n. sakrę biskupią. Zgodnie z wcześniejszymi zobowiązaniami, ustanowił po nominacji zapis 10 tys. złp. (9 tys. złp. zapisał na 7% czynsz na wsi Orchowiec, a 1 tys. złp. na własnych dobrach dziedzicznych, zastrzegając sobie dożywocie). Zgłosił się do pełnienia funkcji stałego rezydenta przy katedrze w Krasnymstawie i obowiązki te sprawował zapewne w l. 1647 i 1652. Od r. 1647 miał tytuł sekretarza królewskiego, lecz przede wszystkim poświęcał się pracy w kapit. chełmskiej. Zadeklarował t.r. chęć utworzenia kanonii kanclerza w kapit. lwowskiej i zamierzał ofiarować na ten cel 15 tys. złp.; pełnomocnicy kapituły godzili się jedynie na zwykłą kanonię, ale fundacja nie doszła do skutku.
Z ramienia kapituły Ś. od r. 1648 zarządzał bractwami katedralnymi; odbudowawszy kaplicę św. Anny na cmentarzu kościoła katedralnego w Krasnymstawie, przeznaczył ją dla Bractwa św. Anny. W l. 1646–9 i 1650–71 był oficjałem chełmskim. Miał probostwa w Lubomlu (diec. łucka) oraz Turobinie i Pawłowie, okresowo zarządzał też pozostającą w gestii kapituły parafią w Chełmie. Dn. 6 II 1649 otrzymał instytucję kanoniczną na prepozyturę w kapit. chełmskiej (instalacja 21 II t.r.). Sumiennie wypełniając obowiązki prepozyta, przewodniczył niemal wszystkim posiedzeniom kapituły (115 ze 117 podczas sprawowania przez niego tej funkcji). Na polecenie kapituły zajął się w r. 1649 sprawą odbudowy organów w katedrze w Krasnymstawie (sfinalizowana w r. 1651). W r. 1650 kapituła wyznaczyła go na administratora diecezji podczas nieobecności w Rzpltej bp. Stanisława Pstrokońskiego. W l. 1657–63 zajmował się pertraktacjami z ewentualnymi fundatorami w sprawie utworzenia scholasterii w kapit. chełmskiej. W r. 1659 dostał prebendę w Rzeplinie (woj. krakowskie), na którą prawo prezenty miała kapit. chełmska. Kapituła delegowała go w r. 1664 na synod diecezjalny do Chełma. Gdy w lutym 1666 przybył jako legat królewski na przedsejmowy sejmik bełski, obradujący dali wyraz swojemu oburzeniu, że wysłannikiem została osoba duchowna.
Już od l. czterdziestych angażował się Ś. w działania kapituły związane z konfliktem o dziesięciny z unickimi biskupami chełmskimi, najpierw z Metodym Terleckim, potem Jakubem Suszą. Gdy w r. 1666 bp. Susza uzyskał w Rzymie zakaz pobierania przez duchowieństwo rzymskokatolickie dziesięciny od unitów, Ś. z ramienia kapituły kontaktował się na początku r. 1667 z nuncjaturą, aby to zmienić. W lutym t.r. został wyznaczony przez kapitułę do delegacji na rozmowy z Suszą, a w maju posłano go jako obserwatora kolejnych negocjacji. Był też wysłannikiem kapituły na sejmik chełmski w tej sprawie. Sam zlecał egzekwowanie dziesięcin od unitów, a na skargi duchownych unickich odpowiedział «papież rządzi w Rzymie, a my w Polsce». Ostatecznie jednak w sierpniu 1668 przewodniczył delegacji kapituły podczas rozmów z Suszą w Chełmie i 19 VIII t.r. podpisał osiągniętą wtedy ugodę. Sejm 1667 r. wyznaczył Ś-ego do powołanej na wniosek sejmiku chełmskiego komisji dla zbadania sporu chełmskich dominikanów z tamtejszą gminą żydowską o zbudowanie synagogi na gruncie należącym do zakonu. W r. 1669 został Ś. obrany przez kapitułę administratorem diecezji sede vacante.
Znaczne dochody przynosiła Ś-emu dzierżawa dziesięcin chełmskich, a także dzierżawa dóbr kapitulnych. Fundusze te przeznaczał w dużej mierze na cele charytatywne i fundacje religijne. Poparł prośbę tercjarki franciszkańskiej Klary Grędoszowskiej, skierowaną do prymasa Macieja Łubieńskiego, o założenie klasztoru klarysek w Chęcinach. W r. 1643 kupił dla nich folwark Polichno i przeznaczył 13 tys. złp. na fundację klasztoru. W r. 1649 wykupił grunt na Przedmieściu Krakowskim w Lublinie na budowę kościoła, klasztoru i szpitala bonifratrów. Podczas uroczystego wprowadzenia ich do nowo wybudowanego drewnianego kościoła p. wezw. Bożego Ciała wygłosił 7 III 1654 kazanie (Kazanie na dzień B. Jana Bozego, fundatora ojców bonfratellów). Bonifratrów sprowadzonych ok. r. 1649 do Krasnegostawu uposażył na gruntach na Przedmieściu Lubelskim (obecnie nieznana jest lokalizacja ich klasztoru, szpitala i kościoła p. wezw. Świętego Krzyża). W Zamościu w r. 1660 położono kamień węgielny pod fundowany przez Ś-ego drewniany kościół Bonifratrów. Fundacje te aprobował sejm 1677 r. Za zgodą bp. chełmskiego Tomasza Leżeńskiego Ś. sprowadził w r. 1667 do Chełma pijarów; 14 V t.r. ustanowił fundację, przekazując im z prywatnych dóbr część wsi Jaślików, wieś Krzywiczkę oraz zapis 10 tys. złp. Wyjednał u kapituły przekazanie im w zarząd parafii chełmskiej, do czego doszło w r. 1672. Kupił w r. 1667 wieś Radecznicę, znaną z objawień św. Antoniego Padewskiego; sprowadził tam bernardynów i w r. 1671 ufundował im klasztor, co aprobował sejm 1676 r. Otaczał troską miejski szpital krasnostawski przy kościele p. wezw. Ducha Świętego; w l. sześćdziesiątych doprowadził do odbudowy tego kościoła po pożarze. Z własnych środków, zwróconych mu później przez kapitułę, wzniósł w r. 1662 nowy budynek szkoły katedralnej, a następnie zarządzał tą szkołą.
W pochodzącym z r. 1654 Kazaniu na uroczystość zwiastowania Panny Najświętszej… (Zamość [b.r.w.]), zawierającym gratulacje dla nowego hetmana w. kor. Stanisława «Rewery» Potockiego, wyznał: «niecom czytał historii i na tej zabawie wiek i oczy tracę». Planował jednak kontynuować doprowadzone do r. 1506 dzieło Marcina Kromera „De originis et rebus gestis Polonorum…”, wypełniając lukę do zaczynającej się od panowania Stefana Batorego „Chronica gestorum in Europa singularium” Pawła Piaseckiego, a potem doprowadzić narrację do czasów sobie współczesnych. Michał Hieronim Juszyński twierdził, że kronika Ś-ego opisująca l. 1657–66 była przechowywana w Bibliotece Załuskich. W utworze Relatio historica belli Szeremetici (Zamosci 1661) przedstawił Ś. opis kampanii cudnowskiej, oparty na relacjach uczestników walk. Po abdykacji Jana Kazimierza (1668), a przed nową elekcją (1669) opublikował wierszowane dziełko Prawda staropolska historyczną relacją wsparta (Zamość [b.r.w.]); w dedykacji prymasowi Mikołajowi Prażmowskiemu powołał się na znajomość z jego ojcem, Andrzejem, zawartą w Tryb. Kor. W pracy tej przedstawił zarys dziejów Polski do bezkrólewia w r. 1668, opowiadając się za kandydaturą cara Aleksego Michajłowicza. W późniejszych zapewne listach optował już za wyborem Michała Korybuta Wiśniowieckiego, pisząc, że szlachta na Rusi spodziewa się tego i liczy na jego ślub z carówną. Opublikował jeszcze dziełko Corona sanctorum… (Zamosci 1671), zawierające wierszyki na cześć świętych w całym roku liturgicznym. Wątpliwe, by Ś. miał kanonię lub prałaturę w kapit. gnieźnieńskiej, co jest mu przypisywane (za K. Niesieckim) w opracowaniach encyklopedycznych. Ś. zmarł 14 V 1676, został pochowany w katedrze w Krasnymstawie.
Portret z r. 1847 w kościele p. wezw. Rozesłania Apostołów w Chełmie; Portret epitafijny w Muz. Zamojskim w Zamościu, fot. w: Kondraciuk P., Mecenat artystyczny duchowieństwa diecezjalnego XVII i XVIII w., „Roczn. Human.” T. 50: 2002 z. 4 s. 89; – Borkowska, Leksykon zakonnic; Enc. katol.; Enc. Org.; Encyklopedia Chełma, Chełm 2011 I; Mazur P., Poczet biskupów chełmskich obrządku łacińskiego, Chełm 2012 (bibliogr.); Niesiecki, VIII; PSB (Susza Jakub); Prokop K. R., Arcybiskupi haliccy i lwowscy obrządku łacińskiego, Biały Dunajec–Ostróg 2010 s. 181; Święcki, Historyczne pamiątki, II; – Atras Z., Krótka historia zakonu bonifratrów i jego trzech konwentów fundacji biskupa Mikołaja Świrskiego, „Nestor” 2011 z. 2 s. 22–6; Baliński M., Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym, W. 1845 II 788; Barącz S., Pamiętnik zakonu WW. OO Bernardynów w Polsce, Lw. 1874 s. 375–6; Bartoszewicz J., Paweł Piasecki biskup przemyślski, opat mogilski (1579–1649), w: Kronika Pawła Piaseckiego biskupa przemyślskiego, Kr. 1870 s. LXXVII; Czamańska I., Wiśniowieccy. Monografia rodu, P. 2007; Dębiński K., Chełmska rzymsko-katolicka diecezja obrządku łacińskiego, Kalendarz Lub. 1914; Dzieje Lubelszczyzny, Red. J. Kłoczowski, W. 1989 VI 251; Jakovenko N., Ukraïns’ka šljachta z kincja XIV do seredyny XVII stolittja, Kyïv 2008 s. 318; Katalog zabytków sztuki w Pol., VIII z. 5; Kossowski A., Blaski i cienie unii kościelnej w Polsce w XVII–XVIII w. w świetle źródeł archiwalnych, w: Księga pamiątkowa ku czci […] biskupa Mariana Leopolda Fulmana, cz. III, L. 1939 s. 71–2; Kozyrski R., Duchowieństwo, kościoły i religia w dokumentach sejmików województwa ruskiego w epoce konfesjonalizacji Rzeczypospolitej Obojga Narodów, L. 2013; tenże, Sejmik szlachecki ziemi chełmskiej 1648–1717, L. 2006; Krakowiak P., Dwa sejmy w 1666 roku, Tor. 2010 s. 81; Łukaszewicz J., Historia szkół w Koronie i w Wielkim Księstwie Litewskim od najdawniejszych czasów do roku 1794, P. 1851 IV 196–7; Marczewski J. R., Dzieje chełmskiej kapituły katedralnej obrządku łacińskiego, L. 2013; Piasecki J., Opisanie kościołów i klasztorów franciszkanów w prowincji polskiej, „Pam. Relig.-Moralny” T. 7: 1844 z. 2 s. 103–4; Stołecki K., Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich. Diecezja chełmska, „Nestor” 2011 nr 4; Stopniak F., Dzieje kapituły zamojskiej, L. 1962 s. 34; Wyczawski H., Klasztory bernardyńskie w Polsce, Kalwaria Zebrzydowska 1985; – Akta sejmiku podolskiego in hostico 1672–1698, Oprac. J. Stolicki, Kr. 2002; Hierarchia catholica medii aevi, IV 151; Jemiołowski M., Pamiętnik dzieje Polski zawierający (1648–1679), Oprac. J. Dzięgielewski, W. 2000; Józefowicz T., Kronika miasta Lwowa od roku 1634 do 1690, Lw. 1854; Juszyński M. H., Dykcjonarz poetów polskich, Kr. 1820 II; Vol. leg., IV 959, V 397, 487; – B. Ossol.: rkp. 14628 k. 331–2.
Roman Kawecki